Dikey Tarım

[12] “Her yıl on beş milyar ağaç kesiliyor” - (2015) Bir ölçekte ağaç yoğunluğunu haritalama

küresel ölçekte | Nature (OurWorldinData'daki Ormansızlaşma ve Orman Kaybı'nda alıntılandığı üzere)

“BM FAO, her yıl 10 milyon hektar ormanın kesildiğini tahmin ediyor” - (2020) Global Forest Resources Assessment (OurWorldinData'deki Deforestation and Forest Loss'ta aktarıldığı gibi):

- Net orman kaybı oranları genelde yılda yaklaşık 5 milyon hektar olarak verilir: “2010 ile 2020 arasında, dünya genelinde ormanlardaki net kayıp yılda 4,7 milyon hektardı. Ancak ormansızlaşma oranları çok daha yüksekti.”

“Bunun en az dörtte üçü tarımdan kaynaklanıyor - ürün yetiştirmek, hayvan beslemek ve kâğıt gibi ürünler üretmek için ormanların yok edilmesi” - Ormansızlaşmanın itici güçleri | OurWorldinData:

- Tarımın ormansızlaşmanın ne kadarından sorumlu olduğuna dair literatürde çeşitli tahminler bulunuyor. Bu tahminlerdeki farklar genellikle ormansızlaşma ile orman bozulmasının farklı ele alınmasından kaynaklanıyor. Tarım, tropikal ormansızlaşmanın %70-80'inden sorumlu - ormanlık alanların kalıcı olarak başka bir arazi kullanımına dönüştürülmesi. Bozulma da dahil edildiğinde, yani ormanın geçici olarak kaybı veya orman kalitesinin kalıcı olarak düşmesi, bu oran biraz daha düşük oluyor. Noriko Hosonuma ve diğerleri (2012), tropikal ormansızlaşmanın %73'ünün tarımdan kaynaklandığını tahmin ediyor.

Daha fazla bilgi için buraya ve buraya bakın

(Burada tarım, balıkçılık, su ürünleri yetiştiriciliği ve gıda dışı ürünler hariç, gıda üretimi için yapılan karasal tarım anlamında kullanılmıştır)

Gıda üretimi ve tüketiminin küresel sera gazı emisyonlarının %26'sını oluşturduğunu belirtiyor, şu ayrıntılı dağılımla: arazi kullanımı %24 (%8'i insan gıdası için, %16'sı hayvancılık için); ürün üretimi %27; hayvancılık ve balık çiftlikleri %30 (+%1 yabani balıkçılık); tedarik zinciri %18. Çiftlik sonrası tedarik zinciri ve balıkçılıkla ilgili emisyonlar hariç tutulduğunda bu, küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık %20'sine denk geliyor.

Orijinal özetten: “2015'te küresel gıda sistemi emisyonları yılda 18 Gt CO₂ eşdeğeriydi ve toplam SGE emisyonlarının %34'ünü oluşturuyordu. En büyük katkı tarım ve arazi kullanımı/arazi kullanım değişikliği faaliyetlerinden geldi (%71), geri kalanı ise perakende, taşımacılık, tüketim, yakıt üretimi, atık yönetimi, endüstriyel süreçler ve ambalajlama gibi tedarik zinciri faaliyetlerinden kaynaklandı”.

OurWorldinData, [16] & [17] tahminleri arasındaki farkları açıklıyor: [17], ormansızlaşmanın yalnızca %80'inin gerçekten tarımdan kaynaklandığını (geri kalanın kentsel yayılma olduğunu) kabul etse de, tüm küresel ormansızlaşmayı (ve buna atfedilen CO₂'yi) tarıma bağlıyor. Bu, kentsel yayılmayı hariç tutup balıkçılıkla ilgili emisyonları ve gıda dışı bazı ürünleri dahil ettiğinde, tedarik zinciri öncesindeki tahminini SGE emisyonlarının %23,5'ine yaklaştırıyor [16], gıda dışı tarım ürünleri için ayrı bir tahmin veriyor; bunlar birlikte toplamını %26'dan %33'e çıkarırdı.

2017'de, tüm insan faaliyetlerinden kaynaklanan dünya CO₂eq emisyonlarında tarımın payı %20'ydi; bu, 11,1 Gt CO₂eq yr^-1'e denk geliyordu. Bunun 6,1 Gt CO₂eq yr^-1'i (%11) tarımdaki bitkisel üretim ve hayvancılık faaliyetlerinden, 5,0 Gt CO₂eq yr^-1'i (%9) ise büyük ölçüde ormansızlaşma ve turbalıkların bozulmasından kaynaklanan tarımsal arazi kullanımından geliyordu.

Tarım-gıda sistemleri, 2022'de salınan 53,5 Gt CO₂eq'in %29,7'sini oluşturdu. Tarım ve bağlantılı arazi kullanım değişikliği bu payın sırasıyla %48'ini ve %19'unu oluşturdu; bu da küresel sera gazı emisyonlarının %19,9'una denk geliyor.

Dünya’daki tüm karaların %2’si - tüm tarım arazilerinin (%37) içindeki ekili araziler (2021).

Dünya’daki buzsuz karaların %14’ünü oluşturduğunu belirtirken (2014), [27] Dünya’daki buzsuz karaların %12’sini oluşturduğunu belirtiyor (2008) - muhtemelen güncel değil.

2007'ye göre, Grönland ve Antarktika hariç tüm arazilerin %12'si.

Son yıllarda birçok dikey tarım şirketi ve girişiminin çöktüğünü kabul etmek gerekir; burada adı geçenlerin önümüzdeki yıllarda nasıl ilerleyeceği ise bilinmiyor. Yorumlarda bu başarısızlıkların başlıca nedenleri ortaya konuyor: temel işleyişin istikrarı ve ekonomik sürdürülebilirlik sağlanmadan çok hızlı büyümeye çalışılması ya da temel tarım ve finans ilkeleri yerine yeniliğe öncelik vererek gelişmiş, pahalı teknolojilerin benimsenip sergilenmesi.

Yaygın sorunlar arasında yüksek enerji ihtiyacı, sınırlı ürün çeşitliliği, abartılmış verim tahminleri ve yeterince gelişmemiş iş stratejileri vardı. Bu çiftliklerin çoğu, sadelik, verimlilik ve pazar uyumu pahasına teknolojik gelişmişliğe odaklandı.

Ancak bu başarısızlıkların, dikey tarımın genel olarak uygulanabilir olmadığına dair kanıt sayılmaması gerektiği vurgulanıyor. Bunlar daha çok yeni gelişen bir alandaki erken dönem aksilikleri. Dikey tarım, özellikle kentlerde ve arazi ya da su kısıtı yaşayan bölgelerde, iklim dayanıklılığını ve gıda güvenliğini artırmak için hâlâ umut verici bir araç. İlk hatalardan çıkarılan dersler, öğrenme fırsatı ve gelecekte daha gerçekçi, sürdürülebilir yaklaşımlara yön verecek değerli bilgiler sunuyor.

Örnek yorumlar için Daha fazla video bölümündeki ‘Öğrenilecek dersler’e bakın.

Son küresel çalışmalar, gıda kilometrelerinin toplam gıda sistemi emisyonlarının yaklaşık %19'unu, yani yılda kabaca 3 Gt CO₂eq oluşturduğunu tahmin ediyor ^[79]. Taşıma emisyonları özellikle meyve ve sebze gibi çabuk bozulan, sıkça ithal edilen ürünlerde yüksek; nakliye emisyonları üretim emisyonlarını bile aşabiliyor.

Önceki, ABD odaklı çalışmalar ^[81] taşımacılığın gıdayla ilgili emisyonların yalnızca %11'ine katkı yaptığını (emisyonların çoğunun üretimden geldiğini) bulurken, daha yeni küresel değerlendirmeler uluslararası ticaretin, özellikle zengin ve ithalata çok bağımlı ülkelerde, sanılandan daha büyük bir rol oynadığını gösteriyor.

Ancak tamamen yerel gıda sistemlerine geçiş her yerde mümkün değil: dünya nüfusunun yalnızca %11-28'i belirli ürünlere olan talebini 100 km yarıçap içinden tedarik ederek karşılayabiliyor, dörtte birden fazlasıysa 1.000 km'den daha uzağa taşınması gereken gıdaya bağımlı ^[80]. Yine de bu, önlenebilecek emisyonların ciddi bir miktarı demek. Küresel ticaret, özellikle kendi kendine daha az yeten bölgelerde, gıda güvenliği için hâlâ gerekli olsa da yerelde üretilen gıdanın payını artırmak - özellikle zengin ülkelerde, gıdayı tüketildiği yere daha yakın yetiştirmek - yüzlerce megaton CO₂ emisyonunu önleyebilir ve gıda sistemlerini daha dayanıklı hâle getirebilir.

Geleneksel tarla yetiştiriciliğinde marulun tahmini yoğunluğu ve hasat sıklığı, yaygın marul türleri (yapraklı, kıvırcık ve romaine) için tarım kılavuzlarına (ortalama tarla aralığı önerileri) dayanır:

Yatak başına sıra aralığı genelde 40-80 inçtir ve 2-6 ekim hattı bulunur; bu da yaklaşık 37-50 cm ortalama sıra aralığı sağlar.

Sıra içi aralık çeşide göre değişir; tam boy başlar için 23-30 cm, romaine göbekleri içinse 13-15 cm arasındadır. Bu düzenler, standart marul türleri için yaklaşık 6,9-9,7 bitki/m² ve romaine göbekleri için 14-19,6 bitki/m² yoğunluk sağlar.

Marul genelde iklime ve çeşide bağlı olarak 3,5-4 ayda bir hasat edilir ve katmanlı yetiştirmeye ya da sık yeniden ekime izin vermez. Ancak hasatlar yıl boyunca aynı değildir - sıcak koşullarda bazen sadece ~2-2,5 ay büyüme süresi gerekir (yazın ekildiğinde 65-80 gün, kışın/ilkbahar başında ekildiğinde 130 güne kadar).

Geleneksel tarım sistemleri için temkinli, orta seviye bir ölçüt olarak 4 ayda metrekare başına ~9 bitkiyi seçtik. Buna karşılık, dikey tarım sistemleri dikey katmanlama (ör. 10 veya daha fazla kat) ve daha hızlı ürün dönüşü (ör. 18-30 günlük döngüler) sayesinde çok daha yüksek verimliliğe ulaşabilir ve benzer 4 aylık bir dönemde 600+ bitki/m² verim sağlayabilir.

Bu ölçekte verim, bilimsel literatürde yer alan diğer rakamlarla genel olarak desteklenmektedir ^[82-85] (ek sektör iddiaları internette bulunabilir). Jin et al. (2022)^A, dikey çiftlikte yetiştirilen marulun her katmanının en uygun ışık düzenlerinde m² başına yıllık 700 kg verim üretebildiğini bildirdi (ürün döngüsüne ve baş büyüklüğüne bağlı olarak, birkaç ay içinde m² başına birkaç yüz baş). Bu arada, Ptak, Wasieńko & Makula (2024)^B tarafından açıklanan yeni bir yaklaşım, dönen bir dikey çiftlik sisteminde m³ başına 597 başa eşdeğer bildirilen bir verime ulaştı. Alanın verimli kullanımının ötesinde, bu örnekler daha yüksek ışık kullanım verimliliğiyle verimi daha da artırma konusunda dikey çiftliklerin fırsatlarını gösteriyor. Sürekli ışığın, artan enerji ihtiyacı ile fotoinhibisyon, ısı stresi ve bitkilerde sirkadiyen süreçlerin bozulması risklerine karşı dengelenerek, neredeyse sabit fotosentezi desteklediği gösterildi^A. Buna karşılık, çok bölmeli ışık/karanlık düzenleri her ürün katmanının yeterli günlük ışık almasını sağlarken kaynakları korur, işletme maliyetlerini ve bitkilerle ekipman üzerindeki stresi azaltır. Bu tür yaklaşımlar, dikey tarımın verim avantajlarını korurken enerji ihtiyacını azaltma konusunda umut vadediyor.

Tarımın gelişmesi insan yaşamını iyileştirmiş olsa da - nüfus artışını, gıda fazlalarını ve teknolojik ilerlemeyi mümkün kılarak - ardından gelen yerleşik uygarlığın daha geniş sağlık ve toplumsal sonuçlarını da kabul etmekte fayda var. Bunlar, toplayıcıların beslenmesine kıyasla daha az çeşitli bir diyeti, daha yüksek nüfus yoğunluğu ve evcilleştirilmiş hayvanlara yakınlık nedeniyle bulaşıcı hastalıkların daha çok yayılmasını, toplumsal tabakalaşmayı ve örgütlü çatışma riskinin artmasını içerir. Bu sonuçlar tarımın kendisine özgü değil, kalıcı yerleşimle birlikte ortaya çıkan toplumsal yapılardan kaynaklanır.